1961 yil 12 aprel. Maktab hovlisi bahorning endigina uyg‘onayotgan nafasi bilan to‘lgan, lekin o‘sha tongda havo qandaydir boshqacha — tarang va sokin edi. Kolxozning eski radiouzelidan birdaniga keskin, tantanavor ovoz yangradi:
— “Vnimaniye! Vnimaniye! Govorit Moskva…”
Matematika o‘qituvchimiz Hidoyat Abdullayevich qo‘lida bo‘r bilan taxtaga nimadir yozayotgan edi. Ovozni eshitishi bilan qo‘li havoda qotib qoldi. Bo‘r mayda titrab, asta yerga tushdi. Uning rangi oqarib ketgan, ko‘zlari uzoqqa — biz ko‘ra olmaydigan bir nuqtaga tikilgan edi.
Radio orqali insonning ilk bor kosmosga parvoz qilgani haqida xabar berilayotgan edi. Sinfdoshlarim hayrat bilan bir-biriga qarashar, quvonch aralash hayajon sezilardi. Ammo o‘qituvchimizning nigohida boshqa bir olam — uzoq yillar oldingi qora xotiralar aks etayotganini keyinroq angladim. Chunki bu ovoz — Levitan ovozi — u uchun faqatgina g‘alaba yoki yutuqlar emas, balki urushning boshlanishini ham eslatardi.
***
Urush boshlanganda otam darhol safarbar etilgan. U Samarqandda qisqa muddatli harbiy tayyorgarlikdan o‘tib, frontga jo‘natilgan. Avvaliga xatlar kelib turdi. Keyin esa — sukut. Nom-nishonsiz yo‘qolish.
Uyimizda momom, katta akam va onam bilan qolgan edik. Onam har kuni eshik tomonga qarab, go‘yo kimnidir kutardi. Ammo vaqt o‘tgan sayin umid o‘rnini og‘ir sukunat egallay boshladi.
Bir kuni kolxoz raisi Nurali bobo onamni chaqiribdi. U otam bilan yaqin do‘st bo‘lgan ekan.
— Qizim, — debdi u yumshoq, lekin qat’iy ohangda, — ikki bolang bor. Hayot og‘ir. Yolg‘iz ayolga bu yukni ko‘tarish qiyin. Yaxshi odam chiqsa, turmushga chiqib ol.
Onam boshini tik tutib javob bergan ekan:
— Men bir boshning o‘rniga ikki bosh bilan qoldim. Shu bolalarim menga yetadi. Peshonamda borini ko‘raman. Agar tirik bo‘lsa, qaytib keladi. Erimning yotog‘iga boshqani kiritmayman.
Bu gapni aytganida onam-ning ichida qanday bo‘ron kechganini faqat o‘zi bilardi.
Urush yillari — bu ochlik, sovuq va umid bilan yashash yillari edi. Onam tong yorishmasidan turib, dalalarga chiqardi. Qayerda yovvoyi o‘simlik — yo‘ng‘ichqa, qoqi yoki shuvoq chiqsa, terib kelardi. Ularni ozgina un bilan qorib, bizga taom tayyorlardi. O‘sha nonning ta’mi bugun ham tilimda — achchiq, lekin hayot hidini beruvchi ta’m.
Biz och edik, lekin yashashni davom ettirardik. Yillar o‘tdi. Men ulg‘aydim. Va bir kun kelib, men ham urushga jo‘nadim.
Front — bu kitoblardagi qahramonlik emas edi. U yerda odamlar qahramon bo‘lishni emas, tirik qolishni o‘ylardi. O‘lim har kuni yoningdan o‘tib ketardi — ba’zan esa yoningdagi odamni olib ketardi. Men urushdan nogiron bo‘lib qaytdim.
Og‘ir mehnatga yaramas edim. Meni qishloqda aloqachi qilib qo‘yishdi. Bu ish tashqaridan oddiy ko‘rinsa-da, aslida eng og‘ir vazifalardan biri edi.
Men odamlarning uyiga xabar olib borardim. Ba’zan yaxshi xabar. Ko‘pincha — “qoraxat”.
Odamlar meni ko‘rsa, ko‘zlarida umid uchquni paydo bo‘lardi. Ammo men qo‘limdagi xatni uzatganimda, o‘sha uchqun so‘nardi. O‘sha payt o‘zimni aybdordek his qilardim — go‘yo o‘limni o‘zim olib kelayotgandek.
Bir kuni otamdan qoraxat keldi. Uni momomga olib bordim. U o‘choq boshida o‘tirgan edi. Ichimdan: “Qayrilib qaramasa ekan…” deb o‘yladim.
Ko‘zlarimga yosh to‘lib, xatni uzatdim. Momom xatni olib, bir lahza qarab turdi-da, dedi:
— Mening o‘g‘lim o‘lmaydi. U Gitlerni o‘ldirgani ketgan!
Va xatni g‘ijimlab, o‘choqqa tashladi.
Bu — birinchi qoraxat edi. Ikkinchisi ham keldi. Momom yana o‘sha gapni takrorladi va yana yoqib yubordi.
U ishonardi. Balki bu ishonch — uning yashab qolish sababi edi.
1946-yilning boshlarida yana bir xat keldi.
Bu safar yuragim yanada siqildi. Xatni olib borish — go‘yo o‘zimni jazoga olib borishdek edi. Momom qora uyda o‘tirgan ekan. Ichkariga kirib, yuzimni burib:
— Momo… — dedim. Va xatni uzatdim. Shu payt ichkaridan kimdir chiqib keldi. Birdan ko‘kragimga qattiq zarba tegdi. Yiqilib tushdim. Ko‘zlarimni ochsam — qarshimda otam turardi.
Tirik. Men esa qoraxatni unga tutqazgan ekanman. Ko‘zlarimdan yosh sel bo‘lib oqdi. Otamni quchoqlab oldim. U ham meni mahkam bag‘riga bosdi.
O‘sha payt tushundim: ba’zan hayot qoraxatlar orqali emas, odamning o‘zi orqali qaytadi.
Urush — bu faqat jang maydonidagi o‘lim emas.
Bu — kutish, ishonish, ochlik, sabr va yo‘qotishlar yig‘indisi.
Bu — onalarning ko‘zidagi yosh, bolalarning och qorni va qaytganlarning sukutidagi og‘riq.
Lekin urush ichida ham insoniyatning eng buyuk kuchi — umid yashaydi.
Va ba’zan, eng qorong‘i xabarlardan keyin ham, hayot eshikni yana bir bor taqillatadi.
Shomirza Usmonov,
Termiz tumani
