Zahiriddin Muhammad Bobur deganda, ko‘z oldimizda nafaqat buyuk imperiya asoschisi, balki didi nozik shoir va qat’iyatli sarkarda gavdalanadi. Uning shaxsiyati – Sharq renessansining eng yorqin va ziddiyatli namunalaridan biridir.Bugun biz Zahiriddin Muhammad Boburni shunchaki tarixiy siymo emas, balki insoniylik va matonatning tirik namunasi sifatida qayta kashf etamiz. Uning hayoti — cho‘l yelining o‘tkinchi izi emas, balki tog‘lar orasidan oqib o‘tgan, o‘ziga yo‘l ochgan daryo edi. Bobur shaxsiyatining eng hayratlanarli tomoni shundaki, unda bir-biriga zid bo‘lgan ikki qutb – mutlaq hukmdorlik qat’iyati va darveshona xokisorlik bir vaqtda mavjud bo‘lgan. U taxt uchun kurashlarda beomon edi, biroq Andijonning chekka bog‘laridagi bitta gul-u rayhonning ifori haqida o‘nlab satrlar bitishga vaqt topar edi:
“Tole’ yo‘qi, jonimga
balolig‘ bo‘ldi,
Har ishniki ayladim,
xatolig‘ bo‘ldi…”
Ushbu misralar shunchaki she’r emas, balki o‘z xatosini tan olishdan qo‘rqmaydigan, o‘z nafsi bilan doimiy muloqotda bo‘lgan insonning iqroridir. Agar Zahiriddin Muhammad Bobur faqat jangchi bo‘lganida, tarix uni unutishi mumkin edi. Ammo “Boburnoma” uni boqiy qildi. Bu asar shunchaki voqealar bayoni emas, balki XVI asrning ensiklopediyasidir. Unda Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Hindistonning tabiati, hayvonot dunyosi, jo‘g‘rofiyasi shunday aniqlik bilan tasvirlanganki, bugungi kun olimlari ham uning kuzatuvchanligiga tan berishadi. Bobur shaxsidagi ilmga chanqoqlik uni o‘z davrining botanigi, geografi va tilshunosiga aylantirdi. U yangi “Xatti Boburiy” alifbosini yaratishi bilan turkiy yozuv madaniyatini yuksaltirishga intilgan islohotchi sifatida namoyon bo‘ldi.
Bobur shaxsiyatining eng og‘riqli nuqtasi – bu Vatanga bo‘lgan ishtiyoqidir. Dunyoning eng boy o‘lkalaridan biri bo‘lgan Hindistonda turib, “qovunning ta’mini” sog‘inib yig‘lagan podshoh obrazida biz insoniy qalbning eng nozik tebranishlarini ko‘ramiz. Uning shaxsiyatida vatanparvarlik shunchaki shior emas, balki fojiali bir sog‘inch darajasiga ko‘tarilgan edi.
“Boburnoma” — o‘zbek adabiyotida birinchi nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asardir. Bu kitobda u o‘z hayotini ochiq-oydin yozadi. Jahon olimlari uni “Sharqning Avreliy Avgustini” deb atashadi — chunki u o‘zini tanqid qilishdan qo‘rqmagan.
Boburning she’rlari (“Bobur devoni”) esa lirik durdonalardir. U Vatan sog‘inchini, muhabbatni, tabiat go‘zalligini turkiy (chag‘atoy) tilida yozgan.
Zahiriddin Muhammad Bobur – kurashlardan charchamagan iroda va go‘zallikdan sarmast ruh egasi. Uning shaxsiyati bizga shuni o‘rgatadiki, inson qanday yuqori martabaga erishmasin, o‘zining haqiqiy fitratini, ilmga bo‘lgan muhabbatini va insoniy samimiyatini saqlab qolishi lozim. Bobur – qilich bilan zabt etgan tuproqlaridan ko‘ra, qalam bilan zabt etgan qalblarda uzoqroq yashayotgan siymodir.
A.XUJANAZAROV,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti katta o‘qituvchisi,
tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
K.MAMATRAIMOV
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti o‘qituvchisi
