Insoniyat tarixida axborotni saqlash va yetkazish usullari o‘zgargani sari jamiyatning fikrlash tarzi, bilim almashinuvi va dunyoni anglash imkoniyatlari ham kengaydi. Og‘zaki rivoyatlardan yozuvga, qo‘lyozmalardan bosma nashrlarga, undan esa internetga o‘tilishi axborot tarqalishida yangi davrlarni boshlab berdi.Bugun esa ma’lumotni yetkazishdan ko‘ra, uning qanchalik ishonchli ekanini aniqlash muhim masalaga aylanmoqda.
Har bir yangi aloqa vositasi axborot tarqalishini tezlashtirdi. Internet esa bu jarayonni misli ko‘rilmagan darajaga olib chiqdi.
Bugun dunyoning istalgan nuqtasida yuz bergan voqea bir necha soniya ichida millionlab odamlarga yetib borishi mumkin.
Biroq axborotning tez tarqalishi uning to‘g‘riligi yoki foydaliligini kafolatlamaydi. Aksincha, tezkorlik uchun kurash ayrim hollarda tekshirilmagan ma’lumotni tarqatish, shov-shuvli sarlavha bilan e’tibor jalb qilish va voqeani biryoqlama talqin etish xavfini kuchaytiradi. Natijada odamlar voqeaning o‘zidan ko‘ra, uning hissiyot uyg‘otadigan talqiniga tezroq ishonib qolishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarda foydalanuvchining qiziqishlari va avvalgi faolligiga qarab tavsiya beruvchi algoritmlar ham axborotni qabul qilishga ta’sir ko‘rsatadi. Bir xil qarashdagi xabarlarni qayta-qayta ko‘rish insonning o‘z fikrini yagona haqiqat deb bilishiga olib kelishi mumkin. Bunday sharoitda boshqa nuqtayi nazarni tinglash, ma’lumotni bir necha manba bilan solishtirish va dalil talab qilish odati alohida ahamiyat kasb etadi.
Yana bir muhim jihat — yolg‘on axborot har doim ham ochiqdan-ochiq uydirma ko‘rinishida bo‘lmaydi. Ba’zan eski surat yangi voqea sifatida tarqatiladi, ayrim ma’lumotlar kontekstdan uzib olinadi yoki haqiqatning faqat bir qismi ko‘rsatiladi. Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan soxta tasvir, ovoz va videolar esa voqelikni tekshirishni yanada murakkablashtirmoqda.
Shu bois axborotni ko‘rish yoki o‘qishning o‘zi yetarli emas. Uning manbasi kimligi, qachon e’lon qilingani, qanday dalillarga asoslangani va boshqa ishonchli manbalarda tasdiqlangan-tasdiqlanmagani haqida o‘ylash zarur. Bu — media savodxonlikning asosiy shartlaridan biri.
Raqamli platformalar kengaygani sari gazeta va jurnallarning axborot tarqatishdagi roli ham o‘zgarmoqda. Bugun ko‘plab nashrlar materiallarini veb-saytlar, mobil ilovalar va ijtimoiy tarmoqlar orqali yetkazmoqda. Demak, matbuotning kelajagini faqat qog‘ozdagi nashrlar soni bilan o‘lchash to‘g‘ri emas. Muhimi — auditoriyaga qanday mazmun, qanday sifat va qanday ishonch taklif qilinayotgani.
Ijtimoiy tarmoqlardagi xabar ko‘pincha tezkorligi bilan ajralib tursa, mas’uliyatli jurnalistika voqeani tekshirish, tomonlarning fikrini olish, dalillarni solishtirish va hodisaning sabab-oqibatlarini tushuntirishga intiladi. Bu ustunlik avtomatik ravishda har bir bosma nashrni ishonchli, har bir internet xabarini esa shubhali qilib qo‘ymaydi. Har qanday manbaning ishonchliligi undagi ma’lumotning sifati va tekshirilganiga bog‘liq.
Shuning uchun zamonaviy OAV oldida ikki muhim vazifa turibdi: axborotni o‘z vaqtida yetkazish va uning haqqoniyligini ta’minlash. Buning uchun jurnalistdan nafaqat tezkorlik, balki xolislik, mas’uliyat, manbalar bilan ishlash va murakkab voqealarni sodda, ammo buzib ko‘rsatmasdan tushuntirish mahorati ham talab etiladi.
Axborot oqimi tobora kuchayib borayotgan bir paytda insonning eng muhim ko‘nikmalaridan biri — kerakli ma’lumotni tanlay olishdir. Har bir xabarni darhol boshqalarga yuborish o‘rniga, uning manbasini tekshirish, shubhali ma’lumotga ehtiyotkor munosabatda bo‘lish va hissiyotga berilmasdan xulosa chiqarish zarur.
Axborot vositalari o‘zgarishi mumkin, ammo ishonchga bo‘lgan ehtiyoj o‘zgarmaydi. Zero, bugungi sharoitda axborotni birinchi bo‘lib yetkazishning o‘zi yetarli emas. Muhimi — uni tekshirib, mazmunini anglab, odamlarni chalg‘itmaydigan tarzda taqdim etish.
S.Abdullayeva,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
katta o‘qituvchisi
