Turon va uning hududi haqidagi taxminlar juda ko‘p. Biroq so‘nggi yillarda arxeologiya fanida erishilgan yutuqlar bu mavzuga qayta murojaat qilish zaruratini tug‘dirmoqda. Avvalo, Turon deganda qaysi hudud tushuniladi?
Ba’zi olimlarning fikricha, Turon — bu Movarounnahrdir. Boshqa bir guruh olimlar Turonni Mozandaron deb hisoblaydi. Uchinchi guruh esa Turonni Movarounnahr va Xurosonning birgalikdagi hududi deb biladi.
Eronlik tadqiqotchi Nodir o‘zining “Turoniylar tarix nuqtayi nazaridan islomni qabul qilgungacha” asarida Turon Sibirning Minusinsk havzasi ekanini ta’kidlovchi ko‘plab fikrlarni keltiradi. Bunday qarashlarning sababi nimada? Bu, eng avvalo, hind–oriy qabilalarining harakati bilan bog‘liq bo‘lib, ular turli tarixiy davrlarda turli hududlarni egallab kelgan. Shu bois bu tarixiy masalaning harakat yo‘lini ko‘rib chiqish va tarixiy hududni aniqlab olish zarur.
Miloddan avvalgi V ming yillik oxiri va IV ming yillik boshlarida Markaziy Osiyoda ibtidoiy odamlar iste’molchilik hayot tarzidan moddiy ne’matlar ishlab chiqarishga o‘ta boshladilar.
Miloddan avvalgi IV ming yillik va III ming yillik boshlarida Markaziy Osiyo aholisi ikki ishlab chiqarish sohasiga bo‘lindi: dehqonlar va chorvadorlar. Dehqonlar hozirgi Janubiy Turkiston hududida (Jaytun, Anov, Namozgoh madaniyatlari), Zarafshon vodiysida (Sarazmning Bosiy madaniyati) yashagan. Markaziy Osiyoning qolgan hududlarida esa chorvador qabilalar istiqomat qilgan.
Miloddan avvalgi III ming yillik o‘rtalarida Minusinsk havzasi qabilalari hayotida o‘zgarishlar yuz berdi. Ular katta guruhlar holida Haftirud tomonga (hozirgi Qozog‘iston va Markaziy Osiyo) ko‘cha boshladilar. Bu qabilalar arxeologiya fanida Andronovo madaniyati qabilalari deb ataladi, chunki bu madaniyatga oid ilk topilmalar Andronovo qishlog‘i yaqinidan topilgan.
Markaziy Osiyoda dehqonchilik bilan bog‘liq Sarazm-4, Safotepa, Zamonbobo, Chust madaniyatlari shakllanib, rivojlandi.
Miloddan avvalgi II ming yillik oxiri va I ming yillik boshlarida ular Eron va Afg‘oniston tomonga ko‘chdilar. Bu hududlarda rivojlangan dehqonchilik madaniyati va tartibli hayot shakllari bilan qo‘shilib, ilk davlat birlashmalarini vujudga keltirdilar.
Ikkinchi masala — Turon va Turkiston o‘rtasidagi munosabatdir. Bu masalani to‘g‘ri anglash uchun turklarning Markaziy Osiyoga kirib kelish yo‘lini aniqlash zarur. Milodiy VI asr boshlarida Oltoy hududida Turon xoqonligi nomli qudratli davlat barpo etilib, istilochilik yurishlarini boshlab, Haftirud va Markaziy Osiyo tomonga yo‘l oldi. Moxon hukmronligi davrida bu davlat chegarasi Boysundagi Temir darvoza (Darvozayi Ohanin)gacha yetdi.
So‘g‘d va Toxariston uchun turoniylar urushlari boshlandi. Bir tomondan Turon xoqonligi, ikkinchi tomondan Sosoniylar Eroni bu hududlarni o‘ziga bo‘ysundirishga intildi va bunga erishdi. Natijada, So‘g‘d va Toxariston ular o‘rtasida bo‘lib olindi. Shu tariqa Markaziy Osiyoda dastlabki turkiy kelib chiqishga ega aholi paydo bo‘ldi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, ularning soni ko‘p bo‘lmagan.
Turklarning Markaziy Osiyoga ikkinchi harakati Saljuqiylar va Qoraxoniylar istilosi bilan bog‘liq. Bu ikki davlat tomonidan Markaziy Osiyo zabt etilgach, shaharlar atrofida asosan urush va talonchilik bilan shug‘ullanuvchi harbiy lagerlar paydo bo‘ldi.
Turk qabilalarining uchinchi harakati Chingizxon bosqinlari davrida yuz berdi. Temuriylar hukmronligi davrida bu qabilalarning ayrimlari o‘troqlashib, shaharlarga joylashdi. Shaharlarda turklar mahallalari vujudga keldi. Bu jarayon Shayboniylar va Mang‘itlar davrida yanada kuchayib, chorvachilik uchun qulay yerlar turk qabilalari va urug‘lari o‘rtasida taqsimlandi. Qishloq aholisi asosan mayda chorvachilik bilan shug‘ullandi. Turkiy aslzodalar esa ko‘proq davlat boshqaruvi bilan band bo‘ldilar.
Ba’zi shaharlarda turklar mahalliy aholini siqib chiqara boshladilar. Marv, Urganch va Turon shaharlarining tub aholisi majburan ko‘chirilib, ularning o‘rniga turkiy aholi zo‘rlik bilan shaharlarga joylashtirildi. Bugungi kunda ham ayrim olimlar turklarni bu hududlarda juda qadimdan yashagan deb hisoblab, “Turon” tushunchasini “Turkiston” bilan almashtiradilar.
Miloddan avvalgi I ming yillik boshlarida bu qabilalarning bir qismi Eron va Afg‘onistonning shimoliga ko‘chib, yangi vatanini Oriyona deb atadi, keyinchalik bu nom Eron shaklini oldi.
Eronga ko‘chgan guruh rivojlangan madaniyat bilan qorishib, dehqonchilik va shaharsozlik bilan shug‘ullandi. Markaziy Osiyoda qolganlar esa chorvachilik va ko‘chmanchi hayot tarzini davom ettirdi. Shu qabilalardan biri qudratli bo‘lib, “Avesto”da Tura nomi bilan tilga olingan va bu hudud nomi ham shundan kelib chiqqan.
Turon Turkistonga nisbatan ancha qadimiy tushunchadir. Aniqrog‘i, bu ikki atama bir tomondan siyosiy sabablar, ikkinchi tomondan esa ushbu hududda shakllangan ikki etnos bilan bog‘liq bo‘lib, tarix taqozosi bilan ko‘p hollarda bu yer aholisi umumiy taqdirni baham ko‘rgan.
Baxtiyor Jabborov,
Boysun tumanidagi 5-sonli umumta’lim maktabi tarix fani o‘qituvchisi
