Demokratik jamiyatning ajralmas xususiyatlaridan biri bu jamoatchilik nazorati tizimining mavjudligidir. Jamoatchilik nazorati davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan fuqarolar va fuqarolik jamiyati institutlarining kuzatuvi, baholashi va ta’sir o‘tkazishini anglatadi. Ushbu mexanizm shaffoflikni ta’minlash, hisobdorlik va davlat boshqaruvining samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Jamoatchilik nazorati davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tomonidan qabul qilinayotgan qarorlar hamda amalga oshirilayotgan ishlarning qonuniyligi, oqilonaligi va xalq manfaatlariga mosligini
ta’minlashga qaratilgan tizimli faoliyat hisoblanadi. Bu nazoratning asosiy mohiyati shundaki, u davlat organlarini o‘z faoliyati uchun xalq oldida hisobdor bo‘lishga undaydi. Natijada, ularning mas’uliyati oshadi va turli suiiste’molchiliklarning oldi olinadi.
Bundan tashqari, nazorat mexanizmlari davlat faoliyatining ochiqligini ta’minlaydi. Shu tufayli fuqarolar davlat qarorlarining qanday qabul qilinayotgani va byudjet mablag‘larining qanday sarflanayotgani haqida bemalol ma’lumot olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, bu esa shaffoflikni sezilarli darajada oshiradi.
Jamoatchilik nazorati fuqarolarni davlat va jamiyat boshqaruvida faol ishtirok etishga undab, ularning siyosiy ongi va faolligini oshirishga xizmat qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, jamoatchilik fikrini inobatga olish va aholining ehtiyojlarini bilish orqali qarorlarning yanada asosli va samarali bo‘lishiga yordam berib, ularning sifatini yaxshilaydi.
Eng muhimi, shaffoflik va hisobdorlik korrupsiyaning oldini olish hamda unga qarshi kurashishda muhim vosita bo‘lib, bu jarayonda juda katta yordam beradi. Jamoatchilik nazorati aynan shu mexanizmlarni ishga tushirib, davlat va jamiyat taraqqiyotiga salmoqli hissa qo‘shadi.
Jamoatchilik nazorati davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonch ko‘prigi vazifasini ham o‘taydi. Agar fuqarolar davlat faoliyatini nazorat qila olsalar, ularning davlatga bo‘lgan ishonchi ortadi va jamiyatda ijtimoiy kelishuv mustahkamlanadi.
Jamoatchilik nazorati turli shakllar va mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Bularga fuqarolik jamiyati institutlari kiradi, masalan, nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT), ommaviy axborot vositalari (OAV), kasaba uyushmalari va boshqa jamoat birlashmalari nazoratning asosiy subyektlari hisoblanadi. Ular monitoring, tahlil, jamoatchilik ekspertizasi va tavsiyalar berish orqali davlat faoliyatini doimiy ravishda nazorat qilib boradilar.
Davlat organlari huzurida tuzilgan jamoatchilik kengashlari va komissiyalari ham bu borada muhim rol o‘ynaydi. Ular fuqarolarni davlat qarorlarini qabul qilish jarayoniga faol jalb etishga xizmat qiladi, bu esa qarorlarning xalq manfaatlariga yanada mos bo‘lishini ta’minlashga yordam beradi.
Zamonaviy sharoitda ijtimoiy tarmoqlar ham jamoatchilik nazoratining samarali vositasiga aylandi. Ular orqali muammolar tezkor ko‘tarilmoqda, fikrlar almashilmoqda va hatto jamoatchilik bosimi ham shakllanmoqda, bu esa davlat organlarining tezkor munosabat bildirishiga turtki bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda davlat boshqaruvida shaffoflik va hisobdorlikni oshirish, shuningdek, fuqarolik jamiyati institutlarining rolini kuchaytirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar asosan jamoatchilik nazorati tizimini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, bu borada qator muhim qadamlar tashlandi.
Birinchi navbatda, “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun jamoatchilik nazoratining huquqiy asosini tashkil etib, davlat organlari va muassasalari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini tashkil etish hamda amalga oshirish sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi. Qonunda jamoatchilik nazoratining subyektlari sifatida fuqarolar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT) va ommaviy axborot vositalari (OAV) aniq belgilab berilgan. Shuningdek, murojaatlar, so‘rovlar, jamoatchilik muhokamasi, jamoatchilik ekspertizasi, jamoatchilik fikrini o‘rganish va hisobotlarni eshitish kabi nazorat shakllari ham qonunda mustahkamlangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 4-iyuldagi “Davlat organlari huzurida jamoatchilik kengashlari faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Ushbu qaror davlat organlari huzurida jamoatchilik kengashlarini tashkil etishni va ularning faoliyati tartibini belgilab berdi. Bu kengashlar davlat organlari faoliyatining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash, jamoatchilik bilan o‘zaro aloqalarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Virtual qabulxonasi tizimining joriy etilishi fuqarolarning muammolarini tinglash, ularga tezkor yechim topish va davlat organlari faoliyatini nazorat qilishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu tizimlar davlat va aholi o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot ko‘prigi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Davlat organlari faoliyatiga oid ma’lumotlarning ochiqligini ta’minlash maqsadida “Ochiq ma’lumotlar” portali ishga tushirildi. Bu platforma fuqarolarga davlat boshqaruvi haqidagi ma’lumotlarni erkin olish imkonini yaratdi, natijada shaffoflik sezilarli darajada oshdi. Shuningdek, “regulation.gov.uz” normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portali va “Mening fikrim” veb-portali kabi raqamli platformalar orqali aholining qonun loyihalari muhokamasida ishtirok etishi va jamoaviy murojaatlar qilishi uchun keng imkoniyatlar yaratildi.
Korrupsiyaga qarshi kurash agentligining tashkil etilishi ham jamoatchilik nazoratining samaradorligini oshirishda muhim qadam bo‘ldi. Ushbu agentlik korrupsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashishda jamoatchilikni keng jalb qilmoqda.
Mahalla institutlarining rolini kuchaytirish ham e’tibordan chetda qolmadi. Mahalla fuqarolar yig‘inlari jamoatchilik nazoratining asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida mahalliy darajadagi muammolarni hal etish va davlat organlari bilan hamkorlik qilishda faol ishtirok etmoqda.
Bundan tashqari, OAV va NNT faoliyatining erkinlashtirilishi jamoatchilik nazoratining samaradorligini yanada oshirmoqda. So‘z erkinligi va ommaviy axborot vositalari faoliyati uchun yaratilayotgan sharoitlar ularning nazorat funksiyasini to‘laqonli amalga oshirishiga yordam bermoqda. Jamoatchilik faoliyatini rag‘batlantirish maqsadida 2018-yil 4-mayda “Fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga qo‘shgan hissasi uchun” ko‘krak nishoni ta’sis etildi.
Ushbu islohotlarning barchasi O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratining amaldagi tizimini mustahkamlashga va uni demokratik tamoyillarga mos keluvchi yuqori darajaga olib chiqishga qaratilgandir. Bu tashabbuslar davlat organlarining xalq oldida hisobdorligini oshirib, ochiq va adolatli boshqaruv tizimini shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Jamoatchilik nazoratini yanada rivojlantirish uchun bir nechta muhim yo‘nalishlarda ish olib borish zarur. Avvalo, aholining huquqiy madaniyatini oshirish orqali fuqarolarga o‘z nazorat huquqlari va mexanizmlarini keng tushuntirish lozim. Shu bilan birga, davlat organlarining ochiqligi va hisobdorligini yanada kuchaytirib, ma’lumotlarni ochiqlash va jamoatchilik bilan muloqotni faollashtirish kerak. Nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT) va ommaviy axborot vositalari (OAV)ni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ya’ni ularning moddiy-texnik bazasini yaxshilash, kadrlar salohiyatini oshirish va mustaqilligini ta’minlash ham muhimdir. Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali jamoatchilik nazoratini elektron platformalar va raqamli texnologiyalar orqali yanada samarali qilish hamda xalqaro tajribani o‘rganish va joriy etish, ya’ni jamoatchilik nazoratini rivojlantirish bo‘yicha ilg‘or xalqaro tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish ayniqsa katta ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, jamoatchilik nazorati demokratik jamiyatning ajralmas qismi va uning ko‘zgusidir. U davlat boshqaruvining shaffofligi, hisobdorligi va samaradorligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zbekistonda bu borada salmoqli islohotlar amalga oshirilmoqda va fuqarolik jamiyatining roli kuchayib bormoqda. Biroq, jamoatchilik nazorati tizimini yanada mustahkamlash, mavjud muammolarni hal etish va fuqarolarning faolligini oshirish kelgusi taraqqiyotning muhim kafolatidir. Bu esa, o‘z navbatida, kuchli va adolatli davlat hamda erkin va farovon jamiyat qurishga xizmat qiladi.
Zebuniso Alimardonova,
Demokratik jarayonlarni tahlil qilish markazi viloyati hududiy bo‘linmasi rahbari
