Raqamli texnologiyalar hayotimizni yengillashtirdi. Bir necha daqiqada pul o‘tkazish, masofadan xizmat olish, xarid qilish, ma’lumot almashish oddiy holga aylandi. Biroq qulayliklar bilan birga yangi xavflar ham paydo bo‘ldi. Jinoyatning makoni o‘zgardi: uni endi faqat ko‘cha yoki binolardan emas, ekran ortidan ham izlashga to‘g‘ri kelmoqda.
Eng xavflisi shundaki, zamonaviy kiberjinoyatchi har doim ham murakkab dastur yozadigan “xaker” emas. U ko‘pincha insonning ishonchi, qo‘rquvi, shoshma-shosharligi yoki tez daromad olish istagidan foydalanadi.
O‘zbekistonda kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish masalasi shu bois tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. 2026-yil 12-mart kuni Prezident huzurida o‘tkazilgan taqdimotda so‘nggi olti yilda kiberjinoyatlar bo‘yicha murojaatlar 48 baravar oshgani, 2025-yilda firibgarliklarning 82 foizi va o‘g‘riliklarning 76 foizi kibermakonda sodir etilgani qayd etildi. Kiberjinoyatlar oqibatida fuqarolar va yuridik shaxslarga yetkazilgan zarar
2 trillion so‘mdan oshgan.
Bu raqamlar muammoning ko‘lamini ko‘rsatadi. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish endi faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas. Bunda bank-moliya tizimi, telekommunikatsiya kompaniyalari, ta’lim muassasalari va eng muhimi, har bir fuqaroning mas’uliyati muhim.
Kiberjinoyatchining eng kuchli quroli nima? Ko‘p hollarda — insonning o‘zi.
“Kartangiz bloklandi”, “nomingizga kredit rasmiylashtirildi”, “yaqin qarindoshingizga yordam kerak”, “sovrin yutdingiz”, “hisobingiz xavf ostida” kabi xabarlar oddiy tuyulishi mumkin. Ammo jinoyatchi aynan shu oddiy vaziyat orqali insonni shoshilinch qaror qabul qilishga undaydi. Keyin esa SMS-kod, bank kartasi ma’lumotlari, parol yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritadi.
Demak, kiberjinoyatchilikning bir qismi kompyuter texnologiyalariga emas, inson psixologiyasiga tayanadi.
Bugun internet va mobil aloqa orqali firibgarlik, fishing, soxta veb-saytlar, soxta akkauntlar, bank kartalaridan noqonuniy foydalanish, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash, zararli dasturlar tarqatish, elektron to‘lovlar bilan bog‘liq jinoyatlar keng tarqalmoqda. Sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalangan holda soxta audio, video va tasvirlar yaratish esa bu xavflarni yanada murakkablashtirmoqda.
Shuning uchun kiberxavfsizlikning birinchi qoidasi murakkab dastur yoki maxsus qurilma emas — hushyorlik.
Noma’lum havolani ochmaslik, SMS-kod va parollarni hech kimga bermaslik, shubhali dasturlarni o‘rnatmaslik, bank yoki davlat tashkiloti nomidan qo‘ng‘iroq qilgan shaxsning talabini tekshirmasdan bajarmaslik kabi oddiy qoidalar ko‘plab xavflarning oldini olishi mumkin.
Ayniqsa, shoshilmaslik muhim. “Hozir kodni ayting”, “darhol pul o‘tkazing”, “aks holda hisobingiz yopiladi” kabi talablarning o‘zi xavf belgisi bo‘lishi mumkin.
Biroq kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish faqat fuqaroning ehtiyotkorligi bilan cheklanmaydi. Jinoyat usullari raqamlashgan sari ularga qarshi kurashish mexanizmlari ham zamonaviy texnologiyalarga tayanmoqda.
Ichki ishlar organlari tizimida sun’iy intellekt asosida 6 ta axborot tizimi yaratilgan. Jumladan, Markaziy bank bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan “Card-block” tizimi orqali 2026-yilning 7 oyida jinoyatlarga aloqador
26 076 ta bank kartasi bloklandi. Bu orqali 42 milliard 851 million so‘m mablag‘ning noqonuniy ravishda chetga chiqib ketishining oldi olindi.
“Turon” axborot tizimi yordamida esa shu davrda 1 230 ta kiberjinoyat fosh etildi, 17 800 dan ortiq jinoyat sodir etish usuli avtomatik ravishda tizimlashtirildi.
Zararli dasturlarga qarshi kurashda qo‘llanilayotgan Cyber Shield tizimi orqali 425 ta fishing turidagi zararli dastur faoliyati to‘xtatildi. Natijada 490 mingdan ortiq fuqaroning qurilmalari va mablag‘larini himoya qilish imkoni yaratildi.
Bu raqamlar bir haqiqatni ko‘rsatmoqda: kibermakondagi jinoyatga qarshi kurashda an’anaviy yondashuvning o‘zi yetarli emas. Katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish, o‘zaro bog‘liq jinoiy sxemalarni aniqlash va mablag‘ harakatini kuzatishda raqamli texnologiyalar tobora muhim vositaga aylanmoqda.
Biroq eng mukammal tizim ham insonning ehtiyotsizligi o‘rnini to‘liq bosa olmaydi.
Kiberxavfsizlik — bu faqat texnologiya masalasi emas. Bu raqamli madaniyat, huquqiy ong va shaxsiy mas’uliyat masalasidir.
Bugun jinoyatchi ekran ortida bo‘lishi mumkin. Ammo uning nishoni — ekran emas, inson. Shu bois kiberjinoyatchilikka qarshi eng kuchli qalqon zamonaviy texnologiya, professional huquq-tartibot tizimi va eng muhimi, raqamli muhitda o‘zini himoya qila oladigan hushyor fuqarodir.
A.Turayev,
O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya
tadqiqot instituti ilmiy xodimi
