Energiya masalasi faqat elektr yoki gazni kamroq ishlatish bilan cheklanmaydi. Aholi va ishlab chiqarish ehtiyojlari ortib borayotgan bir paytda mavjud resurslardan oqilona foydalanish, tarmoqlardagi yo‘qotishlarni kamaytirish va energiya samaradorligini oshirish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.Elektr energiyasini tejash, avvalo, uni qayerda va qanday sarflanayotganini bilishdan boshlanadi. Eskirgan elektr tarmoqlari va transformatorlar, samarasiz uskunalar, ortiqcha yuklama hamda texnik yo‘qotishlar katta miqdordagi energiyaning behuda sarflanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois tarmoqlarni bosqichma-bosqich yangilash, energiya sarfini raqamli nazorat qilish va zamonaviy hisobga olish tizimlarini kengaytirish muhim.
Korxonalarda esa asosiy imkoniyat ishlab chiqarish jarayonining o‘zida. Nasoslar, elektr dvigatellari, ventilyatorlar va boshqa qurilmalarni energiya samaradorligi yuqori bo‘lgan uskunalarga almashtirish, ularning ish rejimini to‘g‘ri tashkil etish va avtomatlashtirish orqali sezilarli tejamga erishish mumkin. Bunda energiya auditi korxonaga qayerda ortiqcha sarf yuz berayotganini aniqlash imkonini beradi.
Tabiiy gaz va issiqlikdan foydalanishda ham xuddi shunday yondashuv zarur. Eskirgan isitish qurilmalari, nosoz gaz yoqilg‘ilari, issiqlik izolyatsiyasining talab darajasida emasligi energiyaning behuda sarflanishiga olib keladi. Bunday yo‘qotishlarni kamaytirish nafaqat resursni, balki korxona va aholining xarajatlarini ham tejaydi.
Quyosh va shamol kabi qayta tiklanuvchi energiya manbalari esa mavjud imkoniyatlarni kengaytiradi. Ayniqsa, quyoshli iqlim sharoitida quyosh panellaridan foydalanish elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyojning bir qismini qoplashga xizmat qilishi mumkin. Biroq yangi energiya manbalarini joriy etishning o‘zi yetarli emas. Eng samarali yo‘l — energiyani tejash va qayta tiklanuvchi manbalardan foydalanishni birgalikda rivojlantirishdir.
Bu jarayonda raqamli texnologiyalarning imkoniyatlari ham katta. Aqlli hisoblagichlar, avtomatlashtirilgan monitoring va ma’lumotlar tahlili energiya qayerda, qachon va qancha sarflanayotganini aniq ko‘rsatib beradi. Kelgusida sun’iy intellekt asosidagi tizimlar ortiqcha sarfni oldindan aniqlash va energiya iste’molini maqbullashtirishda ham qo‘l kelishi mumkin.
Energiya tejamkorligi faqat energetika sohasi mutaxassislarining vazifasi emas. Uyda elektr jihozlaridan oqilona foydalanish, binolarning issiqlikni saqlash xususiyatini yaxshilash, korxonada energiya sarfini nazorat qilish — bularning har biri umumiy natijaga ta’sir qiladi.
Shunday ekan, energiyani tejashni faqat chiroqni o‘chirish yoki gazni kamroq yoqish bilan cheklab bo‘lmaydi. Asosiy vazifa — mavjud resursni isrof qilmasdan, undan imkon qadar ko‘proq samara olish. Bu esa bugungi xarajatni kamaytirish bilan birga, iqtisodiy barqarorlik va kelajakdagi energiya xavfsizligi uchun ham muhim omildir.
A.Ibrogimov,
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi
10,5-boshqarma prokurori
