So‘nggi yillarda dunyo iqtisodiyoti oldida turgan eng dolzarb masalalardan biri ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bilan birga ekologik barqarorlikni ta’minlashdir. Rivojlangan davlatlar texnologik bazani modernizatsiya qilish jarayonida resurslardan tejamkor foydalanish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishni ustuvor yo‘nalishga aylantirmoqda. Shu jarayonda “yashil o‘sish” konsepsiyasi ko‘plab mamlakatlar uchun strategik iqtisodiy model sifatida shakllandi. Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) ushbu yondashuvni uzoq muddatli barqaror rivojlanishning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilagan.
“Yashil iqtisodiyot” atamasi ilk bor 1989-yilda iqtisodchilar D.Pirs, A.Markandya va E.Barbier tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Keyinchalik BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) 2009-yilda unga rasmiy ta’rif bergan.
OECD va UNEP yondashuvlari o‘rtasida muhim farq mavjud. OECD ko‘proq makroiqtisodiy siyosat va o‘sish strategiyasiga urg‘u bersa, UNEP ekologik xavfsizlik va resurslardan foydalanish samaradorligini asosiy mezon sifatida ko‘radi. Bu ikki qarash bir-birini to‘ldiradi va zamonaviy iqtisodiy modelning ikki ustunini tashkil etadi.
Keng ma’noda ushbu model tiklanadigan resurslardan oqilona foydalanish orqali iqtisodiy o‘sish va ekologik muvozanatni bir vaqtda ta’minlashga qaratilgan tizim sifatida talqin etiladi.
Mazkur iqtisodiy model bir nechta muhim yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
Yashil investitsiyalar — ekologik loyihalarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan moliyaviy instrumentlar bo‘lib, ular resurslardan samarali foydalanishni rag‘batlantiradi.
Yashil innovatsiyalar — atrof-muhitga zarar yetkazishni kamaytiruvchi texnologik yechimlar (elektromobillar, qayta ishlash tizimlari, quyosh energetikasi).
Yashil tadbirkorlik — biznes jarayonlarini ekologik mas’uliyat bilan uyg‘unlashtirgan faoliyat shakli bo‘lib, so‘nggi yillarda bu yo‘nalish alohida iqtisodiy segmentga aylanmoqda.
O‘zbekistonda 2025-yildan boshlab “yashil tadbirkor” maqomini joriy etish va uni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha institutsional tizim asosida ish olib borilmoqda.
Ushbu model bir nechta asosiy tarmoqlar orqali amalda namoyon bo‘ladi:
Yashil energetika — qayta tiklanuvchi manbalarga asoslangan energiya ishlab chiqarish tizimi.
Yashil transport — ekologik toza harakatlanish vositalarini joriy etish.
Yashil sanoat — resurs tejamkor ishlab chiqarish va chiqindilarni kamaytirish.
Shuningdek, chiqindilarni qayta ishlash, ekologik qishloq xo‘jaligi va yashil turizm ham ushbu tizimning muhim tarkibiy qismlaridir.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, ekologik loyihalarni kengaytirish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha izchil islohotlar amalga oshirilmoqda.
Prezident tashabbusi asosida ushbu yo‘nalish davlat siyosatining ustuvor qismiga aylangan. Bu esa iqtisodiy o‘sish bilan ekologik barqarorlikni uyg‘unlashtirishga xizmat qilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston uchun ushbu modelning strategik ahamiyati uch omil bilan belgilanadi: resurslar samaradorligini oshirish, energetik mustaqillikni kuchaytirish va aholi turmush sifatini yaxshilash.
Yashil iqtisodiyot zamonaviy iqtisodiy tizimning muqobil yo‘nalishi emas, balki uning yangi rivojlanish bosqichidir. U iqtisodiy o‘sish, ekologik barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni birlashtiruvchi kompleks model sifatida shakllanmoqda.
O‘zbekiston sharoitida ushbu modelni rivojlantirish nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlash, balki uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikka erishishning ham muhim omili hisoblanadi.
Firdavs Saidnazarov,
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti (PhD)
