Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlim sharoitida muhim o‘rin tutuvchi, biroq aholi salomatligi, qishloq xo‘jaligi va ekologik muhitga sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan Afg‘on shamoli mintaqaning eng dolzarb ekologik muammolaridan biri sifatida baholanmoqda. Kuchli chang oqimlari va shamol eroziyasi nafaqat atmosfera havosi sifatini yomonlashtirmoqda, balki tuproq unumdorligining pasayishi hamda qishloq xo‘jaligi ekinlariga zarar yetkazish kabi oqibatlarni ham yuzaga keltirmoqda.
Mazkur muammoni tizimli o‘rganish va uning salbiy ta’sirini kamaytirish maqsadida davlat darajasida bir qator muhim hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tegishli qarorlari bilan tasdiqlangan dastur Surxondaryo va Sirdaryo viloyatlarida shamol eroziyasi oqibatlarini yumshatish va ekologik vaziyatni yaxshilashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni belgilab berdi.
Ushbu hujjatlar doirasida Termiz davlat universiteti huzurida Afg‘on shamoli ta’sirini ilmiy jihatdan o‘rganishga ixtisoslashgan tadqiqot markazini tashkil etish, uning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, zamonaviy monitoring tizimlarini joriy etish hamda malakali kadrlar tayyorlash vazifalari belgilangan.
Ayni paytda bu yo‘nalishdagi ishlar Termiz davlat universiteti huzuridagi Hududiy tadqiqotlar markazi tomonidan amalga oshirilmoqda. Markaz mutaxassislari Afg‘on shamolining shakllanish omillari, chang zarrachalarining kimyoviy tarkibi, shamol oqimlarining hudud ekologiyasiga ta’siri hamda aholi salomatligiga ko‘rsatadigan xavfini ilmiy asosda o‘rganishga kirishgan.
Shuningdek, shamol eroziya-sining oldini olishda eng samarali ekologik yechimlardan biri sifatida ihota daraxtzorlari va “yashil belbog‘”larni barpo etish bo‘yicha amaliy ishlar boshlangan. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, bunday yashil hududlar shamol tezligini kamaytiradi, chang zarrachalarining tarqalishini cheklaydi, tuproq namligini saqlashga xizmat qiladi hamda umumiy atmosfera havosi sifatini yaxshilaydi.
Mazkur ilmiy-amaliy faoliyat faqat ekologik muammoni o‘rganish bilan cheklanib qolmay, balki kengroq institutsional tizimni ham qamrab olmoqda. Jumladan, markaz qoshida yosh olimlar va talabalarni jalb etgan holda ilmiy maktablar shakllantirish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish hamda zamonaviy ekologik monitoring tizimlarini joriy etish rejalashtirilgan.
Shu bilan birga, Termiz davlat universiteti viloyat Gidrometeorologiya markazi bilan hamkorlikda Afg‘on shamoli bo‘yicha doimiy monitoring olib borib, ilmiy ma’lumotlar asosida aniq tahlillar va prognozlar ishlab chiqmoqda. Bu esa ekologik xavflarni oldindan aniqlash va ularning oqibatlarini yumshatishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, Afg‘on shamoliga qarshi kurashishda ilm-fan, davlat siyosati va jamoatchilik hamkorligi uyg‘unlashgan tizim zarur. Aks holda, chang bo‘ronlari intensivligi ortishi, qishloq xo‘jaligi unumdorligining pasayishi va aholi salomatligiga salbiy ta’sir kuchayishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Afg‘on shamoli muammosini bartaraf etish nafaqat ekologik vazifa, balki mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi strategik yo‘nalishdir. Termiz davlat universiteti va hamkor tashkilotlar tomonidan olib borilayotgan ilmiy izlanishlar esa yaqin istiqbolda Surxondaryo ekologik holatini yaxshilash va aholi salomatligini muhofaza qilishda muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi kutilmoqda.
M.Xudoyberdiyev,
Termiz davlat universiteti huzuridagi Hududiy
tadqiqotlar markazi yetakchi ilmiy xodimi
