Bir paytlar kutubxonaga kirgan odamni avvalo baland kitob javonlari, kartotekalar va varaqlanayotgan kitoblar qarshi olardi. Bugun esa bu manzaraga kompyuterlar, elektron kataloglar, raqamli ma’lumotlar bazalari va masofaviy xizmatlar ham qo‘shildi. Ammo o‘zgarishning markazida texnologiya emas, bitta ehtiyoj turibdi: kerakli bilimni tez va ishonchli topish.
Shu jihatdan zamonaviy kutubxonani faqat kitob saqlanadigan joy sifatida tasavvur qilib bo‘lmaydi. U bilimni izlash, saralash, o‘rga-nish va undan foydalanish imkoniyatlarini bir joyga jamlayotgan axborot makoniga aylanmoqda.
Elektron kataloglar kitobni javondan izlashga ketadigan vaqtni qisqartiradi. Raqamli fondlar esa ayrim adabiyotlardan masofadan foydalanish imkonini beradi. Ilmiy jurnallar, dissertatsiyalar, ensiklopediyalar, audiokitoblar, videodarslar va elektron ma’lumotlar bazalarining bir tizimda jamlanishi tadqiqotchi, talaba yoki oddiy kitobxon uchun axborotga yo‘lni ancha qisqartiradi.
Bunda kutubxonaning vazifasi faqat texnik qulaylik yaratish bilan tugamaydi. Axborot ko‘paygan sari uni to‘g‘ri tanlash masalasi ham muhimlashmoqda. Internetda bir mavzu bo‘yicha yuzlab manbalarni topish mumkin, ammo ularning barchasi ham ishonchli emas. Shuning uchun zamonaviy kutubxona foydalanuvchiga faqat ma’lumot topishda emas, uning manbasini baholash, saralash va undan to‘g‘ri foydalanishda ham ko‘mak berishi kerak.
Bu esa kutubxonachilik kasbining mazmunini ham o‘zgartirmoqda. Endi mutaxassisdan kitob fondini yaxshi bilish bilan birga, elektron kataloglar, raqamli platformalar, axborot qidiruvi va zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmasi ham talab etiladi. Kutubxonachi asta-sekin axborot yo‘l ko‘rsatuvchisiga aylanmoqda.
Raqamlashtirishning yana bir muhim tomoni — noyob va tarixiy manbalarni saqlab qolish imkoniyatidir. Qo‘lyozmalar, eski nashrlar, tarixiy hujjatlar va kamyob kitoblarning elektron nusxalarini yaratish ularni kelajak avlod uchun asrash bilan birga, ulardan kengroq foydalanish imkonini ham beradi.
Biroq texnologiya kirib kelgani bilan kutubxonaning an’anaviy ahamiyati yo‘qolmaydi. Aksincha, kitob va raqamli resurs bir-birini to‘ldiradi. Elektron katalog kerakli kitobni topishga yordam beradi, elektron nusxa undan masofadan foydalanish imkonini beradi, an’anaviy kitob esa chuqur mutolaa uchun o‘z ahamiyatini saqlab qoladi.
Ayniqsa, yoshlar uchun kutubxonaning imkoniyatlari endi ancha keng. U yerda nafaqat adabiyot o‘qish, balki ilmiy manbalarni izlash, xorijiy resurslardan foydalanish, axborotni tahlil qilish va raqamli savodxonlikni oshirish mumkin.
Albatta, raqamli xizmatlarning kengayishi yangi mas’uliyatni ham yuzaga keltiradi. Mualliflik huquqiga rioya qilish, foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish, axborot xavfsizligini ta’minlash va ishonchsiz ma’lumotlarning tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik zamonaviy kutubxona faoliyatining ajralmas qismidir.
Kutubxona o‘zgarmoqda. Javonlar yoniga elektron kataloglar, kitoblar qatoriga raqamli fondlar, an’anaviy xizmatlar yoniga masofaviy imkoniyatlar qo‘shilmoqda. Ammo uning eng muhim vazifasi o‘sha-o‘sha: insonni bilimga yaqinlashtirish.
Zulfiya Narmamatova,
Viloyat Bolalar kutubxonasi axborot resurslari va texnologiyalari bo‘yicha uslubchisi
