IX–X asrlarda yashab ijod qilgan Hakim Termiziy islom tafakkuri va tasavvuf tarixida o‘ziga xos o‘rin egallagan mutafakkirlardan biridir. Uning ilmiy-ma’naviy merosi insonning ichki dunyosi, axloqiy kamoloti, bilim va ma’rifatga erishish yo‘llari haqidagi qarashlari bilan ahamiyatlidir. Alloma asarlarida insonning o‘zini anglashi, nafsini tarbiyalashi va ma’naviy yetuklikka intilishi masalalari keng yoritilgan.
Hakim Termiziyning qarashlari, ayniqsa, valiylik — viloya tushunchasini izohlashga bag‘ishlangan mulohazalari bilan tasavvuf tarixida muhim iz qoldirgan. U ushbu mavzuni tizimli ravishda tahlil qilgan mutafakkirlardan biri bo‘lib, “Xatm al-avliyo” asarida valiylikning mohiyati, ma’naviy kamolot mezonlari va insonning Yaratganga yaqinlashuvi bilan bog‘liq masalalarni yoritadi. Xususan, Ibn al-Arabiy ijodida Hakim Termiziy ilgari surgan ayrim g‘oyalar bilan mushtarak jihatlar va ulardan ijodiy foydalanish alomatlari kuzatiladi.
Alloma qalb va nafs munosabati hamda valiylik masalalarini chuqur tahlil qilib, ushbu yo‘nalishdagi nazariy qarashlarning rivojlanishiga salmoqli hissa qo‘shgan olim sifatida e’tirof etilishi lozim.
Qalb, nafs va ma’rifat uyg‘unligi
Hakim Termiziy merosining muhim jihatlaridan biri — insonning tashqi xatti-harakatlari bilan ichki dunyosi o‘rtasidagi munosabatga e’tibor qaratilganidir. Uning qarashlarida qalb insonning ma’naviy anglash va idrok etish jarayonida alohida o‘rin tutadi. Nafsni tarbiyalash, istaklarni boshqarish, o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish va ma’rifatga intilish esa inson kamolotining muhim shartlari sifatida namoyon bo‘ladi.
Bu yondashuvda bilimning o‘zi kifoya emas: inson olgan bilimini anglab, uni xulq-atvori va kundalik hayotida namoyon eta olishi kerak. Shuning uchun ma’rifat faqat ma’lumot to‘plash bilan cheklanmaydi. U insonning o‘zini, mas’uliyatini va boshqalarga munosabatini qayta ko‘rib chiqishi bilan ham bog‘liq.
Mazkur fikrlarni bugungi ta’lim va tarbiya jarayoni nuqtayi nazaridan ham tahlil qilish mumkin. Hozirgi davrda yoshlarning bilimini oshirish bilan bir qatorda, ularda mustaqil fikrlash, o‘zini boshqarish, mas’uliyatni his etish va jamiyat bilan sog‘lom munosabat o‘rnatish ko‘nikmalarini shakllantirishga ehtiyoj katta. Hakim Termiziy merosi aynan shu masalalarni tarixiy-ma’naviy nuqtayi nazardan mushohada qilish imkonini beradi.
Albatta, o‘rta asr tasavvuf ta’limotini zamonaviy psixologiya yoki pedagogika bilan aynan tenglashtirish to‘g‘ri emas. Ularning shakllangan tarixiy sharoiti, maqsadi va metodlari turlicha. Biroq insonning ichki olami, o‘zini anglash, axloqiy tanlov va shaxsiy mas’uliyat kabi mavzularni qiyosiy o‘rganish orqali ikki davr qarashlari o‘rtasidagi mushtarak jihatlarni ochish mumkin.
XX asrda shakllangan inson kapitali nazariyasida Gari Bekker va Teodor Shults kabi iqtisodchilar bilim, ta’lim, kasbiy tayyorgarlik va ko‘nikmalarni iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillari sifatida tahlil qilgan. Amartya Sen va Marta Nussbaum bilan bog‘liq imkoniyatlar yondashuvi esa inson taraqqiyotini faqat daromad yoki moddiy farovonlik bilan o‘lchamasdan, insonning tanlash, faoliyat yuritish va munosib hayot kechirish imkoniyatlariga ham e’tibor qaratadi.
Hakim Termiziy qarashlarini mazkur nazariyalar bilan qiyoslashda ularning o‘rtasidagi farqni saqlash zarur. Alloma merosida ma’naviy kamolot, qalb tarbiyasi va ma’rifatga erishish masalalari markaziy o‘rinda tursa, zamonaviy inson kapitali nazariyasi ko‘proq ta’lim va ko‘nikmalarning iqtisodiy samarasini o‘rganadi. Imkoniyatlar yondashuvi esa insonning munosib hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar va real imkoniyatlarni tahlil qiladi.
Shunga qaramay, bu qarashlarni qiyosiy o‘rganish muhim savolni yuzaga chiqaradi: inson taraqqiyotini faqat kasbiy bilim, iqtisodiy samaradorlik va moddiy natijalar bilan baholash yetarlimi? Yoki bilim va ko‘nikmalar bilan bir qatorda axloqiy mas’uliyat, o‘zini anglash, ijtimoiy hamjihatlik va ma’naviy yetuklik ham e’tiborga olinishi kerakmi?
Hakim Termiziy merosi ushbu savolga zamonaviy iqtisodiy nazariya o‘rnini bosuvchi tayyor javob bermaydi. Biroq u inson kamolotining ma’naviy-axloqiy tomonlarini chuqurroq anglash uchun muhim tarixiy manba bo‘la oladi. Shu ma’noda, alloma qarashlarini bugungi inson taraqqiyoti haqidagi ilmiy munozaralar bilan qiyoslash tarixiy merosning zamonaviy ahamiyatini ochishga xizmat qiladi.
Hakim Termiziy ilmiy merosini kengroq o‘rganish uchun, avvalo, uning asarlarini manbashunoslik asosida tadqiq etish, mavjud qo‘lyozma va nashrlarni qiyoslash, tushunchalar mazmunini o‘z davri ilmiy-ma’naviy muhiti bilan bog‘liq holda talqin qilish zarur. Bu yondashuv alloma fikrlarini zamonaviy tushunchalarga sun’iy moslashtirishning oldini oladi va uning merosini ilmiy asosda baholash imkonini beradi.
Shuningdek, Hakim Termiziy qarashlarini ta’lim va tarbiya amaliyoti bilan bog‘lashda ham puxta yondashuv talab etiladi. Uning asarlaridagi o‘zini anglash, nafsni tarbiyalash, bilim va amal birligi kabi g‘oyalar tarixiy mazmuni saqlangan holda tahlil qilinishi, zamonaviy pedagogik maqsadlar bilan bog‘liq jihatlari esa alohida asoslanishi lozim. Bunda alloma qarashlarini shunchaki zamonaviy atamalar bilan qayta nomlash emas, balki ularning mazmuni, imkoniyatlari va qo‘llanish chegaralarini aniqlash muhim.
Raqamlashtirish ishlari ham bu yo‘nalishning muhim qismidir. Asarlarning ishonchli elektron nusxalarini yaratish, tarjimalar va ilmiy izohlarni bir joyda jamlash, tadqiqotchilar uchun ochiq ma’lumot bazalarini rivojlantirish merosni xalqaro ilmiy muomalaga kengroq olib kirishga yordam beradi. Shu bilan birga, tarjima va ommabop materiallarda tarixiy atamalar ma’nosini saqlash, manbalar va talqinlarni bir-biridan farqlash zarur.
Termiz zaminidan yetishib chiqqan allomalar merosini o‘rganish va targ‘ib qilishda Hakim Termiziy xalqaro miqyosda ham e’tibor qozongan ilmiy-ma’naviy meros sohiblaridan biri sifatida muhim ahamiyatga ega. Bunda xalqaro ilmiy hamkorlik, qo‘shma tadqiqotlar, tarjima loyihalari va mutaxassislar o‘rtasidagi tajriba almashinuvi tarixiy merosning mazmunini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Hakim Termiziy merosining bugungi ahamiyati uning qarashlarini zamonaviy nazariyalarning aynan o‘zi sifatida ko‘rsatishda emas, balki insonning ma’naviy kamoloti, axloqiy mas’uliyati va o‘zini anglashi haqidagi fikrlarini ilmiy asosda o‘rganishdadir. Tarixiy meros zamonaviy hayot bilan ana shunday xolis, dalillarga tayangan va mazmunli muloqotga kirishgandagina jamiyat uchun yangi ma’no kasb etadi.
Faxritdin Hudaynazarov,
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
