Tarixiy obidalar — xalqning o‘tmishi, ajdodlar tafakkuri va bunyodkorlik an’analarini bugungi kungacha yetkazib kelayotgan bebaho manbalardir. Ularning har bir g‘ishti, naqshi, me’moriy yechimi yoki tarixiy qatlami muayyan davr haqida ma’lumot beradi.Shu bois bunday obyektlarni asrash oddiy qurilish ishidan ko‘ra ancha katta mas’uliyatni talab qiladi.
Bu masala, ayniqsa, qadimiy Termiz hududidagi yodgorliklar misolida yanada yaqqol ko‘rinadi. Termiz tumanidagi “Qirqqiz”, “Ko‘kildor ota” va “Zurmala” kabi tarixiy-madaniy meros obyektlarining bugungi holati o‘rganildi. Jarayonda viloyat Kengashi deputati Bibixol Karimova, Termiz shahar Kengashi deputati Akbar Karimov hamda “Milliy tiklanish” demokratik partiyasi viloyat kengashi xodimlari ishtirok etdi.
O‘rganish davomida obidalarning saqlanish holati, ularni muhofaza qilish, atrofini obodonlashtirish, mavjud muammolar va ajratilayotgan mablag‘lardan foydalanish masalalariga e’tibor qaratildi. Bunday monitoringning muhim jihati shundaki, obidaning haqiqiy holatini faqat hujjatlar yoki hisobotlar orqali to‘liq baholab bo‘lmaydi. Joyiga chiqib ko‘rish, mavjud muammolarni bevosita kuzatish va mas’ullar bilan muhokama qilish keyingi ishlarning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash imkonini beradi.
Tarixiy obidalar vaqt ta’siriga eng ko‘p uchraydigan madaniy boyliklardan biridir. Tabiiy yemirilish, namlik, haroratning keskin o‘zgarishi, yog‘ingarchilik, o‘simliklar ildizi, insonlarning ehtiyotsiz munosabati kabi omillar yillar davomida yodgorlikning holatiga ta’sir qilishi mumkin. Dastlab kichik ko‘ringan zarar vaqtida bartaraf etilmasa, keyinchalik ancha murakkab muammoga aylanishi ehtimoli bor. Shuning uchun muhofaza ishlarida “zarar yetgach ta’mirlash” emas, “zararni oldindan aniqlash va oldini olish” tamoyili ustuvor bo‘lishi kerak.
Bu yerda yana bir muhim jihat bor: tarixiy obidani restavratsiya qilish uning tashqi ko‘rinishini yangilash degani emas. Aksincha, asosiy maqsad yodgorlikning tarixiy qiyofasini imkon qadar saqlab qolishdan iborat. Zamonaviy qurilishda yangi material va texnologiyalarni qo‘llash odatiy hol bo‘lsa, tarixiy obyektlarda bunday yondashuv ehtiyotkorlikni talab qiladi. Noto‘g‘ri material, mos kelmaydigan bezak yoki asossiz o‘zgartirish obidaning asl me’moriy xususiyatlariga zarar yetkazishi mumkin.
Shu sababli restavratsiya jarayonida me’mor, tarixchi, arxeolog, san’atshunos, muhandis va boshqa tegishli mutaxassislarning xulosasi muhim. Har bir ish obidaning tarixi, qurilish uslubi va saqlanib qolgan qismlarini chuqur o‘rganishdan boshlanishi lozim. Qaysi qismni mustahkamlash, qaysi joyni konservatsiya qilish, qaysi elementga umuman tegmaslik kerakligi ham mutaxassislar tomonidan asoslanishi zarur.
Mablag‘ masalasi ham shu jarayonning muhim tarkibiy qismidir. Tarixiy meros obyektiga yo‘naltirilgan mablag‘ning samarasi faqat bajarilgan ish hajmi bilan emas, uning yodgorlikni qancha muddat va qay darajada asrashiga qarab baholanishi kerak. Obodonlashtirish, yo‘laklar, yoritish yoki hududni tartibga keltirish zarur bo‘lishi mumkin, biroq bular obidaning o‘zini saqlash vazifasidan ustun qo‘yilmasligi kerak.
Bundan tashqari, obida atrofidagi hududning holati ham uning kelajakdagi taqdiriga ta’sir qiladi. Tashrif buyuruvchilar uchun qulay sharoit yaratish, sanitariya va xavfsizlik talablariga rioya qilish, hududni tartibli saqlash bilan birga tarixiy muhitga zarar yetkazmaslik kerak. Ayniqsa, sayyohlik salohiyatiga ega yodgorliklarda turizm va muhofaza o‘rtasidagi muvozanatni saqlash muhim. Ko‘proq tashrif buyuruvchi — ko‘proq e’tibor va iqtisodiy imkoniyat degani, ammo bu jarayon obidaning tabiiy va tarixiy holatiga bosimni oshirmasligi kerak.
Tarixiy merosning qiymati faqat uning yoshi bilan o‘lchanmaydi. U hududning bugungi qiyofasi, turizm salohiyati va yosh avlodning tarixga munosabatiga ham ta’sir ko‘rsatadi. O‘z hududidagi obidaning tarixini bilgan yosh unda shunchaki eski bino yoki xaroba emas, o‘z yurti o‘tmishining bir bo‘lagini ko‘radi. Shu ma’noda maktab va oliy ta’lim muassasalarida o‘lkashunoslikka e’tibor berish, yoshlarni tarixiy maskanlarga olib borish, ular bilan bog‘liq tadqiqot va ijodiy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash ham muhim.
Jamoatchilikning ishtiroki ham bu borada alohida ahamiyatga ega. Tarixiy obyektning holati, unga zarar yetkazuvchi omillar yoki muhofaza bilan bog‘liq muammolarni ko‘rgan fuqarolarning befarq bo‘lmasligi ko‘plab muammolarning erta aniqlanishiga yordam beradi. Buning uchun aholiga obidaning maqomi, uni muhofaza qilish talablari va murojaat qilish tartibi haqida tushunarli ma’lumot berilishi kerak.
Shuningdek, tarixiy merosni asrashda zamonaviy imkoniyatlardan foydalanish ham foydali. Obidalar haqida elektron ma’lumotlar bazasini shakllantirish, ularning holatini muntazam qayd etish, foto va boshqa materiallarni jamlab borish, o‘zgarishlarni vaqt davomida kuzatish kelgusidagi ishlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu yondashuv nafaqat mutaxassislarga, balki tadqiqotchilar, talabalar va sayyohlarga ham kerakli ma’lumotlarni taqdim etadi.
Eng muhimi, merosni muhofaza qilish bir martalik tadbir emas. Bir marta ta’mirlab, keyin yillar davomida nazoratsiz qoldirish bilan muammo hal bo‘lmaydi. Obidaning holati muntazam kuzatib borilishi, aniqlangan kamchiliklar bosqichma-bosqich bartaraf etilishi va bajarilgan ishlarning natijasi ham nazorat qilinishi lozim.
“Qirqqiz”, “Ko‘kildor ota” va “Zurmala” kabi yodgorliklarga bugun berilayotgan e’tibor shu jihatdan muhim. Ularning holatini joyida o‘rganish, muammolarni aniqlash va zarur choralarni belgilash — tarixiy merosni saqlash yo‘lidagi amaliy qadamdir. Bunday yondashuv boshqa madaniy meros obyektlari uchun ham tizimli tajribaga aylanishi mumkin.
Zero, tarixiy obidalar bizga tegishli bo‘lgan oddiy mulk emas. Ular bizdan oldingi avlodlardan qolgan va bizdan keyingi avlodga yetkazilishi kerak bo‘lgan tarixiy xotiradir. Bugun qabul qilingan har bir qaror, amalga oshirilgan har bir restavratsiya yoki o‘z vaqtida ko‘rilgan chora kelajak avlodning bu merosni qanday ko‘rishini belgilaydi.
Shu bois tarixiy obidani asrashning eng to‘g‘ri yo‘li — muammo kattalashishini kutmaslik, uni vaqtida ko‘rish, ilmiy asosda baholash va ehtiyotkorlik bilan choralar ko‘rishdir. Chunki yo‘qotilgan tarixiy qatlamni keyin qayta tiklash har doim ham mumkin emas.
B.Karimova,
TerDU dotsenti,
Xalq deputatlari Surxondaryo viloyat
Kengashi deputati
