Alisher Navoiy nomi o‘zbek adabiy tafakkurining eng baland cho‘qqisi sifatida tilga olinadi. Bu buyuk siymo nafaqat turkiy, forsiy tillarda ijod qilib, she’riyatda ham o‘ziga xos, yuksak badiiy maktab yaratgan ijodkordir. Navoiy fors tilida “Foniy” taxallusi bilan ijod qilib, bu tilda yozilgan g‘azallari orqali o‘zining ma’naviy-falsafiy dunyoqarashi, orifona tafakkuri va badiiy mahoratini namoyon etdi. Shoir Hofiz, Sa’diy, Jomiy singari ulug‘ shoirlar an’analarini davom ettirar ekan, ularni o‘z ruhiy tajribasi va ma’rifiy qarashlari bilan boyitdi.
Navoiy g‘azallarida ishq mavzusi markaziy o‘rinni egallaydi. Ammo bu ishq oddiy oshiqona tuyg‘u emas — ilohiy ishq, haqiqat ishqi darajasiga ko‘tarilgan ma’naviy hodisadir. Shoir uchun ishq — insonni komillikka eltuvchi qudratli kuchdir. Masalan, Foniy devonidagi mashhur baytlardan biriga e’tibor qilaylik:
Dar rah-i ishq agar sar ba sar jon ravad,
Bo‘d az avval ma’lum, ki injon ravad.
Sharh:
Bu baytda shoir ishq yo‘lida jon berish g‘oyasini tabiiy va muqarrar hol sifatida talqin etadi. “Agar ishq yo‘lida boshdan-oyoq jon ketsa, bu avvaldan ma’lum edi”, deya ishqning talabini qat’iy va murosasiz tarzda ifodalaydi. Bu yerda ishq — sinov, jon esa fido qilinadigan omonatdir.
Navoiyning forsiy g‘azallari tasavvufiy timsollarga nihoyatda boy. May, mayxona, soqiy, yor, hijron kabi obrazlar orqali shoir botiniy ma’nolarni ifodalaydi.
Navoiy she’riyati til jihatidan nihoyatda sayqal topgan. Uning tashbehlari, isteoralari, tanosub va talmeh san’atlari sharq mumtoz poetikasining eng yuksak namunalaridan hisoblanadi.
Navoiy g‘azallari orqali o‘ziga xos falsafiy chuqurlik, orifona nafosat va insoniy samimiyat olib kirdi. Bugun bu meros nafaqat adabiyotshunoslar, balki keng kitobxon omma uchun ham bebaho ma’naviy xazinadir.
Nigora Xudoyorova,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
o‘qituvchisi
