Bugungi kunda sportchilarning yuqori natijalarga erishishida mashgʻulotlar, toʻgʻri ovqatlanish va psixologik tayyorgarlik bilan bir qatorda uyqu ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Koʻpchilik uyquni oddiy fiziologik ehtiyoj sifatida qabul qilsa-da, zamonaviy ilmiy tadqiqotlar uni sport natijalariga bevosita taʼsir koʻrsatuvchi asosiy omillardan biri sifatida baholamoqda.
Uyqu inson organizmining tabiiy tiklanish mexanizmi hisoblanadi. Uyqu vaqtida organizm kun davomida sarflangan energiya zaxiralarini qayta tiklaydi, mushaklar rivojlanishi va toʻqimalarning yangilanishi jarayonlari faollashadi. Ayniqsa, yuqori jismoniy yuklamalar bilan shugʻullanuvchi sportchilar uchun sifatli uyqu mashgʻulotlar samaradorligini oshirish va keyingi mashgʻulotlarga tayyor holatga kelishda muhim oʻrin tutadi.
Sport fiziologiyasi sohasidagi mutaxassislarning taʼkidlashicha, uyqu vaqtida inson organizmida oʻsish gormonining ajralishi ortadi. Bu gormon mushaklarning tiklanishi, suyak va paylarning mustahkamlanishi hamda umumiy jismoniy rivojlanish uchun muhim ahamiyatga ega. Shu sababli muntazam ravishda yetarli uxlamaydigan sportchilarda charchoqning toʻplanishi, mashgʻulot natijalarining pasayishi va jarohatlar xavfining ortishi kuzatilishi mumkin.
Uyqu nafaqat jismoniy, balki psixologik holatga ham taʼsir koʻrsatadi. Sifatli uyqu diqqatni jamlash, qaror qabul qilish tezligi va emotsional barqarorlikni taʼminlaydi. Musobaqalar vaqtida sportchi tez va aniq qaror qabul qilishi, raqib harakatlarini toʻgʻri baholay olishi lozim. Uyqu yetishmasligi esa diqqat tarqoqligi, asabiylik va ruhiy toliqishga olib kelishi mumkin.
Yosh sportchilar uchun uyqu alohida ahamiyatga ega. Oʻsmirlik davrida organizmning oʻsishi va shakllanishi jadal kechadi. Shu bois yosh sportchilar kuniga kamida 8–10 soat uxlashlari tavsiya etiladi. Uyquning yetishmasligi nafaqat sport natijalariga, balki oʻqish samaradorligi va umumiy salomatlikka ham salbiy taʼsir koʻrsatadi.
Sportchilar uchun uyqu sifatini yaxshilash maqsadida quyidagi tavsiyalarga amal qilish maqsadga muvofiq:
- har kuni bir xil vaqtda uxlash va uygʻonish;
- uxlashdan 1–2 soat oldin smartfon va kompyuterdan foydalanishni cheklash;
- kechki payt ogʻir ovqat isteʼmol qilmaslik;
- yotoqxonani tinch va qulay holatda saqlash;
- mashgʻulotlar rejasini dam olish vaqti bilan muvofiqlashtirish.
Xulosa qilib aytganda, uyqu sportchi organizmining tiklanishi, yuqori sport natijalariga erishishi va sogʻlom turmush tarzini saqlashida hal qiluvchi omillardan biridir. Mashgʻulot va ovqatlanish qanchalik muhim boʻlsa, sifatli uyqu ham shunchalik ahamiyatlidir. Shuning uchun har bir sportchi uyquni muvaffaqiyatning ajralmas qismi sifatida qabul qilishi va unga jiddiy eʼtibor qaratishi lozim.
I. Daminov,
Termiz davlat universiteti professori
