”Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotining buyuk shoiri va mutafakkiri bo‘libgina qolmay, xalqimizning ma’naviy tarbiyasiga beqiyos hissa qo‘shgan ziyoli shaxs sifatida tarixda o‘z o‘rniga ega.Uning asarlari nafaqat badiiy go‘zallik, balki insoniy fazilatlarni rivojlantirish, qalbni poklash, axloqiy me’yor va qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qilgan. Navoiy ijodi bugungi kunda ham yoshlarni tarbiyalashda, ularning ma’naviy dunyoqarashini shakllantirishda va axloqiy qadriyatlarini boyitishda muhim vosita hisoblanadi.
Navoiy davlat arbobi sifatida temuriy hukmdor Husayn Boyqaro bilan yaqin do‘st bo‘lgan, shu bilan birga, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratgan. Kutubxonalar tashkil qilgan, ilmiy va badiiy asarlarni chop etgan, yoshlarni ilm olishga va adabiyot bilan shug‘ullanishga undagan. Shu jihatlari uning ma’naviy tarbiya masalalariga bo‘lgan yuksak e’tiborini ko‘rsatadi. Alisher Navoiy ijodining markaziy mavzularidan biri axloq va tarbiya hisoblanadi. U insonni nafaqat bilimli, balki fazilatli va halol bo‘lishga chaqiradi. Shu jihat bilan u o‘quvchiga xatti-harakatlarning oqibatini anglash, to‘g‘ri yo‘lni tanlash va qalbni poklashni o‘rgatadi.
Navoiy ijodida adolat va halollik asosiy o‘rin tutadi. U adolatni insoniy hayotning eng muhim mezoni deb bilgan, xato va zulmga qarshi turish, haqqoniylikni saqlash va har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lish lozimligini ta’kidlagan. Shu bilan birga, muhabbat va do‘stlik orqali jamiyatda ijobiy muhit yaratish mumkinligini ko‘rsatdi. Ma’naviy tarbiya masalalarida taqvo muhim o‘rin tutadi. Navoiy inson qalbida iymon va ibodatning muhimligini ta’kidlaydi. Taqvo orqali inson nafaqat ruhiy barqarorlikka erishadi, balki axloqiy me’yorlarga rioya qilishga ham intiladi.
Alisher Navoiy ilm va tafakkurga bo‘lgan chaqiriqni ham axloqiy tarbiyaning ajralmas qismi sifatida ko‘radi. U ilmni faqat dunyoviy manfaat uchun emas, balki inson qalbini yuksaltirish va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish uchun ishlatish zarurligini ta’kidlaydi. Masalan, uning mashhur “Xamsa” dostoni qahramonlari turli xulq-atvor va insoniy fazilatlarni namoyon etadi. “Hayrat ul-abror” asarida insonning axloqi va ruhiy pokligi, hayotiy tanlovlarining oqibati ko‘rsatib beriladi. “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlari orqali insoniy muhabbat, sadoqat va fidoyilik qadriyatlari o‘quvchiga yetkaziladi. “Saddi Iskandariy” va “Sab’ai Sayyor” asarlarida esa axloqiy qarorlar, adolatli hukm va donolik masalalari muhokama qilinadi. Shu jihat bilan Navoiy ijodi axloqiy tarbiya uchun beqiyos manba hisoblanadi. Allomaning ilm haqidagi quyidagi misralari, ayniqsa, diqqatga sazovordir:
“Jaholatdan ilmu yiroq qilg‘ay,
Bilim ila ko‘ngling charog‘ qilg‘ay”.
Ushbu misralar orqali ham ko‘rish mumkinki, bugungi kunda Alisher Navoiy ijodi yoshlarni ma’naviy va axloqiy jihatdan tarbiyalashda muhim vosita hisoblanadi. Uning asarlari orqali insonning xulqi va odobini shakllantirish, to‘g‘ri va adolatli hayotga chorlash, mehr, sadoqat, insonparvarlik va vatanparvarlikni qadrlash, ilm olish va tafakkur qilish zarurligi, iymon va taqvo hayotning markazida bo‘lishi lozimligini o‘rganish mumkin. Navoiy ijodini zamonaviy hayotga tatbiq etish orqali yoshlar nafaqat bilimli, balki axloqiy jihatdan kamolotga yetgan shaxs sifatida tarbiyalanadi. Shu jihat bilan u ma’naviy tarbiya sohasida abadiy me’yor sifatida qadrlanadi. Shu sababli Alisher Navoiy merosi nafaqat tarixiy, balki zamonaviy ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatga ega boy manbadir.
Umarali Uljayev,
Imom Termiziy xalqaro
ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy
xodimi
